Czy budynek może nauczyć nas czegoś bez jednej tablicy informacyjnej? Okazuje się, że tak. Konstrukcja, materiały, forma, światło, sposób wykorzystania przestrzeni czy relacja z otoczeniem mogą opowiadać o tym, jak działa architektura i jakie wartości reprezentuje. Najnowsza edycja Design Educates Awards pokazuje, że budynek może być nie tylko miejscem do życia, pracy czy nauki, ale również lekcją samą w sobie.
Architektura zazwyczaj ma przede wszystkim odpowiadać na konkretne potrzeby. Ma zapewniać schronienie, organizować przestrzeń do pracy, nauki czy odpoczynku. Powinna być trwała, bezpieczna i funkcjonalna. Dopiero później oceniamy jej wygląd.
Ale budynek może zrobić coś więcej.
Może pokazać, dlaczego został zaprojektowany właśnie w taki sposób. Może ujawnić swoją konstrukcję, opowiedzieć o wykorzystanych materiałach, przypomnieć historię miejsca albo zwrócić uwagę na problemy, z którymi mierzy się współczesne budownictwo.
Tak rozumiana architektura nie potrzebuje dodatkowego komentarza. Jej edukacyjny charakter jest wpisany w projekt.
To właśnie takie realizacje wyróżnia Design Educates Awards – międzynarodowy konkurs organizowany przez Laka Foundation. W tegorocznej edycji nagrodzono projekty, które wykorzystują architekturę jako narzędzie przekazywania wiedzy i budowania świadomości. Wśród laureatów i wyróżnionych znalazło się kilka projektów z Polski.
Budynek jako lekcja architektury
Co właściwie oznacza, że budynek „uczy”?
Nie musi to być szkoła, uniwersytet ani muzeum. Edukacja może odbywać się poprzez samo doświadczenie przestrzeni.
Konstrukcja może pokazywać prawa fizyki. Materiał może opowiadać o lokalnych zasobach. Forma może tłumaczyć funkcję budynku. Adaptacja starego obiektu może zwracać uwagę na problem marnowania materiałów. Z kolei sposób organizacji przestrzeni może uczyć współpracy i budować relacje między użytkownikami.
Właśnie dlatego architektura edukacyjna jest pojęciem znacznie szerszym niż architektura obiektów edukacyjnych.
Tegoroczni laureaci Design Educates Awards dobrze pokazują tę różnorodność.
1. Budynek, który pokazuje, czym zajmuje się jego właściciel
Jednym z polskich przykładów jest Gambit Office pracowni KWK Promes Roberta Koniecznego. Projekt otrzymał Silver Prize w kategorii Architectural Design.
Siedziba firmy Gambit, zajmującej się dystrybucją specjalistycznych rur, została zaprojektowana w sposób, który pozwala niemal od razu zrozumieć charakter działalności przedsiębiorstwa.
Bryła przypomina stos rur. Jej forma nie jest jednak wyłącznie efektownym zabiegiem formalnym. Geometria całego budynku wynika z jego funkcji i jest związana ze sposobem przechowywania materiałów.
Magazyn, warsztat i biura zostały zintegrowane w jednej kompozycji.
Budynek opowiada więc o sobie poprzez swoją formę.
Nie trzeba znać projektu architektonicznego ani czytać opisu technicznego, aby domyślić się, skąd wzięła się jego charakterystyczna geometria.
To prosty, ale bardzo skuteczny przykład architektury, która nie ukrywa swojej logiki.
2. Szklany most pokazuje, jak działa konstrukcja
Czy można zobaczyć siły działające wewnątrz konstrukcji?
Taki eksperyment stanowi Penn Monument for Hope, znany również jako Glass Bridge. Projekt zespołu kierowanego przez Masouda Akbarzadeha z University of Pennsylvania został nagrodzony Gold Prize w kategorii Design for Impact.
Konstrukcja wykorzystuje cienkie, wielowarstwowe elementy szklane. Odpowiednio zaprojektowana geometria pozwala im współpracować i przenosić obciążenia.
To właśnie ta zależność jest najważniejszą częścią projektu.
Szkło kojarzy się z kruchością. Most pokazuje natomiast, że właściwie zaprojektowany układ elementów może wykorzystać jego właściwości konstrukcyjne.
Zamiast ukrywać konstrukcję, projekt czyni z niej głównego bohatera.
To lekcja nie tylko dla studentów architektury. Pokazuje również szerszą zasadę współczesnego projektowania: wytrzymałość konstrukcji nie zawsze musi oznaczać większą ilość materiału.
3. Uniwersytet inspirowany tradycyjną architekturą Indii
Prestige University w Indore, zaprojektowany przez Sanjay Puri Architects, otrzymał główną nagrodę w kategorii Architectural Design.
Kampus został ukształtowany jako wielopoziomowa, tarasowa struktura. Jedną z inspiracji dla projektu były tradycyjne indyjskie studnie schodkowe.
To przykład architektury, która wykorzystuje doświadczenia wcześniejszych pokoleń, ale nie kopiuje ich dosłownie.
Tarasy, dziedzińce, schody i zacienione przestrzenie organizują życie kampusu, jednocześnie odpowiadając na lokalne warunki klimatyczne.
Budynek staje się tutaj lekcją o tym, jak tradycyjne rozwiązania można przetłumaczyć na współczesną architekturę.
To szczególnie ważne dziś, gdy projektanci coraz częściej wracają do lokalnych metod budowania i zastanawiają się, czego można nauczyć się z architektury powstającej przed erą klimatyzacji, szkła strukturalnego i wysokoemisyjnych materiałów.
4. Architektura, która zachowuje pamięć
Nie każda lekcja musi dotyczyć konstrukcji.
Muscowpetung Powwow Arbour w Saskatchewan w Kanadzie pokazuje, że architektura może być również sposobem przekazywania kultury.
Projekt Oxbow Architecture powstał we współpracy z lokalną społecznością Muscowpetung Saulteaux Nation. Okrągła konstrukcja służy jako miejsce organizowania powwow, spotkań i wydarzeń wspólnotowych.
Tutaj edukacyjny charakter budynku wynika przede wszystkim z relacji z miejscem i jego mieszkańcami.
Nie chodzi o powierzchowne wykorzystanie lokalnych motywów. Tradycja wpływa na sam sposób powstawania i użytkowania przestrzeni.
Architektura staje się więc nośnikiem pamięci.
To ważna lekcja także dla współczesnych projektantów. Budynek może opowiadać o miejscu nie poprzez tablicę z historią, lecz poprzez swoją funkcję, skalę, materiały i sposób, w jaki jest wykorzystywany przez społeczność.
5. Materiał też może być nauczycielem
Kolejny przykład pokazuje, że edukacja może zaczynać się od czegoś tak podstawowego jak materiał budowlany.
Basic Services Unit, zaprojektowany przez Alejandro Aravenę i zespół ELEMENTAL we współpracy z Holcim, wykorzystuje prefabrykowane elementy i materiały zawierające m.in. biochar oraz kruszywo z recyklingu.
Projekt zakłada również możliwość stopniowej rozbudowy.
To istotne podejście do projektowania w czasach, gdy coraz częściej mówi się o śladzie węglowym budynków, ponownym wykorzystaniu materiałów i ograniczaniu zużycia zasobów.
Budynek pokazuje, że nie zawsze trzeba od razu stworzyć największy możliwy obiekt.
Można zacząć od podstawowej jednostki i rozwijać ją wraz ze zmieniającymi się potrzebami.
To lekcja oszczędnego projektowania, ale również odpowiedzi na pytanie, które będzie coraz ważniejsze: jak budować więcej, wykorzystując mniej?
6. Przedszkole, które pozwala poznawać przestrzeń
Architektura edukacyjna zaczyna się znacznie wcześniej niż w szkole.
Dobrym przykładem jest Children’s Oasis przy Technical University of Munich, zaprojektowane przez Hermanna Kaufmanna we współpracy z Francisem Kéré.
Drewniana konstrukcja, charakterystyczna fasada i wykorzystanie dachu jako dodatkowej przestrzeni zewnętrznej tworzą środowisko, które można poznawać poprzez codzienne doświadczenie.
Dla dorosłego użytkownika konstrukcja budynku może być oczywista. Dla dziecka staje się elementem odkrywania świata.
Światło zmieniające się w ciągu dnia. Różne faktury materiałów. Widok na ogród. Schody, przejścia i zmieniająca się skala pomieszczeń.
Dziecko nie musi wiedzieć, czym jest kompozycja przestrzenna, aby jej doświadczać.
I właśnie dlatego architektura może być jednym z pierwszych nauczycieli w życiu człowieka.
7. Szkoła, która uczy również poza salą lekcyjną
Ostatnim przykładem jest Performing Arts Centre w Brighton College, zaprojektowane przez KRFT Architecture we współpracy z Nicholas Hare Architects.
Centrum sztuk performatywnych nie zostało potraktowane jako zamknięty budynek dostępny wyłącznie podczas zajęć. Jego przestrzenie łączą się z kampusem, tworząc miejsca spotkań i codziennego przebywania.
To inny wymiar edukacyjności.
Architektura może bowiem uczyć również tego, jak być razem z innymi.
Przestrzeń wspólna pozwala obserwować wydarzenia, spotykać innych użytkowników i uczestniczyć w życiu szkoły nawet wtedy, gdy nie odbywają się formalne zajęcia.
W ten sposób granica pomiędzy „miejscem nauki” a „miejscem życia” zaczyna się zacierać.
Polska architektura również mówi własnym głosem
Tegoroczna edycja Design Educates Awards jest szczególnie interesująca z polskiej perspektywy.
Oprócz Gambit Office wśród nagrodzonych i wyróżnionych projektów znalazły się m.in. Dom w Domu pracowni MAK Studio oraz Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego pracowni PROJEKT PRAGA.
Wyróżniono również projekty związane z projektowaniem przestrzeni miejskiej i edukacją architektoniczną, w tym KATOpoli – Katowice game, card game, board game Wydziału Architektury Politechniki Śląskiej i SKN URBANMODEL oraz projekt WFORMIE Marcina Strzały z Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.
To pokazuje, że idea architektury edukacyjnej może być realizowana na bardzo różne sposoby.
Nie trzeba budować futurystycznego muzeum ani spektakularnego centrum nauki.
Czasem wystarczy dobrze zaprojektowany dom, biuro albo przestrzeń publiczna.
Czy każdy dobry budynek powinien czegoś uczyć?
Nie oznacza to oczywiście, że każdy budynek musi zamieniać się w podręcznik.
Architektura nie powinna być przesadnie dosłowna. Nie każdy element konstrukcyjny musi być eksponowany, a każda decyzja projektowa opatrzona komentarzem.
Najciekawsze przykłady pokazują coś innego: edukacja może być naturalnym skutkiem dobrze przemyślanego projektu.
Jeżeli konstrukcja jest czytelna – użytkownik może ją zrozumieć.
Jeżeli materiał został dobrany z uwzględnieniem lokalnych warunków – budynek może o nich opowiedzieć.
Jeżeli istniejący obiekt zostaje uratowany zamiast wyburzony – sama jego obecność może być lekcją o odpowiedzialnym budowaniu.
Jeżeli ogród zatrzymuje deszczówkę, a budynek wykorzystuje naturalną wentylację – użytkownik może zobaczyć, że architektura może odpowiadać na problemy klimatyczne bez rezygnacji z komfortu.
W tym sensie każdy budynek może być edukacyjny. Pytanie tylko, czy jego lekcja jest warta poznania.
Architektura przyszłości będzie musiała być zrozumiała
Współczesne budynki stają się coraz bardziej skomplikowane. Pompy ciepła, rekuperacja, fotowoltaika, magazyny energii, inteligentne systemy sterowania, materiały z recyklingu czy nowe technologie konstrukcyjne sprawiają, że użytkownik często nie wie już, co właściwie dzieje się wokół niego.
Dlatego architektura, która potrafi pokazać swoje działanie, może mieć w przyszłości szczególne znaczenie.
Nie chodzi tylko o estetykę.
Chodzi o świadomość.
O to, aby mieszkaniec wiedział, dlaczego jego dom został zaprojektowany w określony sposób. Aby użytkownik rozumiał, skąd bierze się komfort cieplny. Aby dziecko mogło zobaczyć konstrukcję budynku. Aby mieszkańcy miasta dostrzegali, dlaczego pozostawienie starego budynku może być bardziej odpowiedzialne niż jego wyburzenie.
Dobra architektura nie musi wszystkiego wyjaśniać. Powinna jednak dawać możliwość zrozumienia.
I właśnie dlatego coraz więcej współczesnych budynków nie tylko tworzy przestrzeń, ale również opowiada, jak ta przestrzeń działa.
Źródła i materiały
- Design Educates Awards 2026 – wyniki konkursu i lista laureatów.
- KWK Promes – Gambit Office.
- University of Pennsylvania Stuart Weitzman School of Design – Glass Bridge.
- Technical University of Munich – Children’s Oasis.
- University of Manitoba – Muscowpetung Powwow Arbour.
- materiały organizatorów Design Educates Awards.
Dodaj komentarz
Komentarze